هوش مصنوعی اکنون خلاق‌تر از یک انسان متوسط است!

آیا سیستم‌های هوش مصنوعی مولد (Generative AI) مانند ChatGPT، واقعاً قادر به خلاقیت هستند؟! یک مطالعه گسترده و جدید به سرپرستی پروفسور «کریم جربی» از گروه روان‌شناسی دانشگاه مونترال، برای پاسخ به این پرسش انجام شده است. در این تیم تحقیقاتی، «یوشوا بنجیو»، پیشگام برجسته هوش مصنوعی و استاد دانشگاه مونترال نیز حضور داشت. آن‌ها با همکاری یکدیگر، جامع‌ترین مقایسه صورت‌گرفته تا به امروز را میان خلاقیت انسانی و توانایی‌های خلاقانه مدل‌های زبانی بزرگ انجام دادند.

یافته‌های این پژوهش که در نشریه Scientific Reports منتشر شده، نشان‌دهنده یک تغییر بزرگ است: سیستم‌های هوش مصنوعی مولد اکنون به سطحی رسیده‌اند که می‌توانند در برخی معیارهای خلاقیت، از یک انسانِ متوسط پیشی بگیرند. در عین حال، این مطالعه به وضوح نشان می‌دهد که خلاق‌ترین افراد جامعه همچنان عملکردی برتر از قوی‌ترین مدل‌های هوش مصنوعی دارند.

رسیدن هوش مصنوعی به سطح خلاقیت انسان متوسط

محققان چندین مدل زبانی بزرگ از جمله ChatGPT ،Claude و Gemini را مورد ارزیابی قرار داده و نتایج آن‌ها را با داده‌های ۱۰۰,۰۰۰ شرکت‌کننده انسانی مقایسه کردند. نتیجه این کار، یک نقطه عطف آشکار است: برخی از سیستم‌های هوش مصنوعی، از جمله GPT-4، در آزمون‌هایی که برای سنجش «خلاقیت واگرای زبانی» طراحی شده بودند، نمراتی بالاتر از میانگین انسانی کسب کردند.

پروفسور کریم جربی توضیح می‌دهد:

مطالعه ما نشان می‌دهد که برخی سیستم‌های هوش مصنوعی مبتنی بر مدل‌های زبانی بزرگ، اکنون می‌توانند در وظایفِ مشخص، از خلاقیت انسان متوسط پیشی بگیرند. این نتیجه ممکن است غافلگیرکننده یا حتی نگران‌کننده باشد، اما مطالعه ما جنبه مهم دیگری را نیز برجسته می‌کند: حتی بهترین سیستم‌های هوش مصنوعی هنوز به سطحی که خلاق‌ترین انسان‌ها به آن دست یافته‌اند، نمی‌رسند.

تحلیل‌های بیشتر توسط نویسندگان مشترک این مطالعه، «آنتوان بلمار-پپن» و «فرانسوا لس‌پیناس»، الگوی مهمی را فاش کرد: با وجود اینکه هوش مصنوعی از فرد متوسط جلو زده است، اما بالاترین سطوح خلاقیت همچنان منحصراً در اختیار انسان باقی مانده است. طبق این بررسی، ۵۰ درصدِ خلاق‌ترِ شرکت‌کنندگان انسانی، به نمرات میانگین بالاتری نسبت به تمام سیستم‌های هوش مصنوعیِ آزمایش‌شده دست یافتند. این تفاوت در میان ۱۰ درصدِ برترِ افراد خلاق، حتی چشمگیرتر بود.

خلاقیت در انسان و هوش مصنوعی چگونه اندازه‌گیری شد؟

تیم تحقیق برای برقراری یک مقایسه عادلانه، از چندین روش استفاده کرد. ابزار اصلی آن‌ها «آزمون تداعی واگرا» (DAT) بود؛ یک تست روان‌شناسی که برای اندازه‌گیری خلاقیت واگرا (توانایی خلق ایده‌های متعدد، اصیل و متنوع از یک موضوع واحد) طراحی شده است.

در آزمون DAT، از شرکت‌کنندگان (چه انسان و چه هوش مصنوعی) خواسته می‌شود ده کلمه بنویسند که از نظر معنایی تا حد ممکن با یکدیگر متفاوت باشند. یک پاسخ بسیار خلاقانه می‌تواند شامل کلماتی مثل «کهکشان، چنگال، آزادی، جلبک، سازدهنی، کوانتوم، نوستالژی، مخمل، طوفان، فتوسنتز» باشد.

عملکرد انسان‌ها در این آزمون، به خوبی بازتاب‌دهنده نتایج آن‌ها در سایر تست‌های معتبر خلاقیت (مانند ایده‌پردازی، نویسندگی و حل خلاقانه مسائل) است. اگرچه این آزمون بر پایه زبان است، اما صرفاً دایره لغات را نمی‌سنجد؛ بلکه به فرآیندهای شناختی گسترده‌تری که در تفکر خلاق حوزه‌های مختلف نقش دارند، متصل است.

از آزمون کلمات ساده تا نویسندگی خلاق

محققان در گام بعد بررسی کردند که آیا عملکرد هوش مصنوعی در این آزمون ساده، به فعالیت‌های خلاقانه پیچیده‌تر نیز قابل تعمیم است یا خیر. برای این کار، هوش مصنوعی و انسان‌ها را در وظایف نویسندگی خلاق مقایسه کردند.

این وظایف شامل سرودن هایکو (نوعی شعر کوتاه ژاپنی)، نوشتن خلاصه داستان فیلم و خلق داستان‌های کوتاه بود. بار دیگر الگو تکرار شد: در حالی‌که هوش مصنوعی گاهی از شرکت‌کنندگان متوسط انسانی بهتر عمل می‌کرد، اما نویسندگان و هنرمندانِ ماهر انسانی همچنان برتری قوی و آشکاری داشتند.

آیا خلاقیت هوش مصنوعی قابل تنظیم است؟

این یافته‌ها یک سوال مهم ایجاد کرد: آیا می‌توان خلاقیت هوش مصنوعی را کنترل کرد؟ طبق این مطالعه، بله. یک عامل کلیدی، تنظیمات فنی «دما» (Temperature) در مدل است که میزان قابل‌پیش‌بینی بودن یا جسورانه بودن پاسخ‌های هوش مصنوعی را تعیین می‌کند.

در دماهای پایین، هوش مصنوعی خروجی‌های امن‌تر و قابل‌پیش‌بینی‌تری تولید می‌کند. در دماهای بالا، پاسخ‌ها متنوع‌تر و آزادانه‌تر شده و مدل به ریسک‌پذیری و ایجاد تداعی‌های بکرتر تشویق می‌شود. همچنین نوعِ نوشتن دستورات (Prompts) نقش مهمی دارد؛ مثلاً دستوراتی که هوش مصنوعی را تشویق می‌کنند تا به ریشه‌شناسی و ساختار کلمات فکر کند، منجر به ایده‌های غیرمنتظره‌تر و نمرات خلاقیت بالاتر می‌شود.

آیا هوش مصنوعی جایگزین هنرمندان خواهد شد؟

این مطالعه نگاهی متعادل به ترسِ جایگزینی متخصصان خلاق توسط هوش مصنوعی ارائه می‌دهد.

پروفسور جربی می‌گوید:

ما باید از این حس رقابتِ گمراه‌کننده فراتر برویم. هوش مصنوعی زاینده پیش از هر چیز، به ابزاری فوق‌العاده قدرتمند در خدمت خلاقیت انسان تبدیل شده است. این فناوری جایگزینِ خالقان نخواهد شد، بلکه شیوه تصور، کاوش و خلق کردن را برای کسانی که از آن استفاده می‌کنند، عمیقاً متحول خواهد کرد.

به جای پیش‌بینی پایان مشاغل خلاقانه، این یافته‌ها بر شکل‌گیری نوعی همکاری جدید تاکید دارند؛ جایی که هوش مصنوعی به عنوان یک «دستیار خلاق» برای گسترش الهامات انسانی عمل می‌کند. آینده خلاقیت احتمالاً نه در تقابل «انسان در برابر ماشین»، بلکه در هم‌افزایی این دو نهفته است.

مقاله «خلاقیت واگرا در انسان و مدل‌های زبانی بزرگ» در تاریخ ۲۱ ژانویه ۲۰۲۶ در مجله Scientific Reports منتشر شده است.

منبع: Scitechdaily