تلسکوپ فضایی هابل ناسا در تصویر جدید و خیرهکنندهای از سحابی تخم مرغ، الگوهای پیچیدهای از نور و سایه را به نمایش گذاشته که توسط گرد و غبار ستارهایِ تازه رها شده، شکل گرفتهاند. این جرم آسمانی غیرعادی که در فاصله ۱۰۰۰ سال نوری از ما و در صورت فلکی «ماکیان» (دجاجه) قرار دارد، ستارهای مرکزی را در بر گرفته که پشت تودهای غلیظ از غبار پنهان شده است؛ چیزی شبیه به یک «زرده» درخشان که میان «سفیده» تاریک یک تخممرغ محصور شده است. وضوح استثنایی هابل، ساختارهای ظریفی را آشکار کرده که سرنخهایی از چگونگی تکامل این پدیده مرموز به دست میدهند.
سحابی تخممرغ جایگاه ویژهای در علم نجوم دارد؛ این اولین، جوانترین و نزدیکترین «پیشسحابی سیارهنما» است که تاکنون کشف شده! (پیشسحابی سیارهنما، مرحلهای مقدماتی از یک سحابی سیارهنماست؛ ساختاری از گاز و غبار که از لایههای بیرونی یک ستاره در حال مرگ – شبیه به خورشید – تشکیل میشود. نام «سیارهنما» البته کمی گمراهکننده است، چراکه این سحابیها ارتباطی به سیارات ندارند.)
مرحلهای نادر در تکامل ستارگان
از آنجاییکه سحابی تخممرغ در مراحل اولیه شکلگیری است، فرصتی کمیاب برای دانشمندان فراهم میکند تا آخرین روزهای زندگی ستارهای شبیه به خورشید را مطالعه کنند. در این مرحله، سحابی هنوز از خود نوری (ناشی از گازهای پرانرژی) ندارد، بلکه با بازتاب نور ستاره مرکزیاش میدرخشد. این نور از طریق یک حفره قطبی یا همان «چشمِ» میان غبارهای اطراف، به بیرون راه پیدا میکند. منشأ این درخشش، دیسک غلیظ و غبارآلودی است که ستاره تنها چند صد سال پیش آن را به بیرون پرتاب کرده است.
دو پرتو نور درخشان از ستاره در حال مرگ به بیرون کشیده شده و لوبهای (برجستگیهای) قطبیِ پرسرعتی را روشن میکنند که در حال شکافتن پوستههای قدیمیتر و کندترِ محیطی هستند. تقارن و حرکت این ساختارها نشان میدهد که نیروی گرانشِ یک یا چند ستاره همدمِ نادیده، احتمالاً در حال شکل دادن به این جریان خروجی است. این همدمها در اعماق دیسک غلیظ غبار پنهان ماندهاند.
از ستارهای خورشیدگون تا سحابی سیارهنما
ستارگانی مشابه خورشید، در نهایت سوخت هیدروژن و هلیم خود را تمام کرده و شروع به ریختن لایههای بیرونی خود میکنند. با نمایان شدن هسته داغ، تابش شدیدی ساطع میشود که گازهای اطراف را یونیزه کرده و باعث ایجاد پوستههای درخشانی میشود که در سحابیهای سیارهنمایی مثل «هلیکس»، «پرتوماهی» و «پروانه» میبینیم. اما سحابی تخممرغ هنوز به آن مرحله نرسیده است. این سحابی در یک دوره انتقالی کوتاه به نام «مرحله پیشسحابی» قرار دارد که تنها چند هزار سال طول میکشد. رصد آن در این لحظه به اخترشناسان اجازه میدهد تا فرآیند پرتاب جرم را در حالی که شواهد هنوز تازهاند، بررسی کنند.
الگوهای منظمی که هابل ثبت کرده، نشان میدهند که این ساختار نتیجه یک انفجار خشونتآمیز (مثل ابرنواختر) نبوده است. در عوض، این قوسها و تودههای غبار احتمالاً از طریق یک سری فورانهای هماهنگ در هسته غنی از کربنِ ستاره پیر شکل گرفتهاند. ستارگان در این مرحله از زندگی خود، مقادیر عظیمی غبار تولید و آزاد میکنند. این مواد بعدها میتوانند بخشی از منظومههای ستارهای جدید شوند؛ درست مثل منظومه شمسی خودمان که ۴.۵ میلیارد سال پیش از چنین موادی به زمین و سایر سیارات سنگی تبدیل شد.
رصدهای مداوم هابل
هابل در طول دهههای گذشته چندین بار سحابی تخممرغ را زیر نظر گرفته است. اولین تصاویر نور مرئی در سال ۱۹۹۷ با نمای فروسرخ نزدیک ادغام شد تا نگاه دقیقتری به درخشش سحابی داشته باشیم. در سال ۲۰۰۳، دوربینهای پیشرفتهتر هابل، تمام امواج غبارآلود اطراف این جرم را آشکار کردند و در سال ۲۰۱۲، جزئیات دقیقتری از توده غبار مرکزی و جریانهای گازی ثبت شد. جدیدترین تصویر، ترکیبی از دادههای سال ۲۰۱۲ و مشاهدات تکمیلی است که دقیقترین چهره از این «تخممرغ کیهانی» پیچیده را ارائه میدهد.
بیش از ۳۰ سال است که تلسکوپ فضایی هابل به کشفیاتی دست میزند که درک ما را از جهان هستی عمیقتر میکند. این ماموریت حاصل همکاری بین ناسا (NASA) و آژانس فضایی اروپا (ESA) است.
منبع: Scitechdaily
